Uygulamada, sigarayı bırakma yolunda kaydettiği ilerleme doğrulanan kişiye para ödülü veriliyor. Böylece uzun vadede ortaya çıkacak sağlık kazanımlarına, kişinin sigaradan uzak durmasını teşvik eden kısa vadeli ve somut bir kazanç ekleniyor.
Tıp dergisi JAMA’da yayımlanan çalışmada, sigarayı bırakmaya yardımcı ilaçların ücretsiz verildiği ve para ödülü kazanma olanağı sunulan grupta bırakma oranı yüzde 8,8 oldu. Standart bakım alan grupta ise bu oran yüzde 4,3’te kaldı.
ABD’deki beş tıp merkezinde yürütülen randomize çalışmaya sigara içen 3 bin 220 kişi katıldı. Katılımcıların tamamı akciğer kanseri taramasına yönlendirilmişti. Birçoğu ekonomik güçlük yaşıyor veya sağlık hizmetlerine erişimde zorluk çekiyordu.
Sigarayı bırakanlara 600 dolara kadar ödül
Katılımcılara, sigaradan uzak kaldıkları doğrulandığında üç aşamada toplam 600 dolara kadar ödül kazanma olanağı sunuldu.
- İki hafta sonunda 100 dolar
- Üç ay sonunda 200 dolar
- Altı ay sonunda 300 dolar
Ödül için katılımcının sigarayı bıraktığını söylemesi yeterli değildi. Araştırmacılar, tütün kullanılmadığını kan veya idrar testleriyle doğruladı.
Araştırmada dört yaklaşım karşılaştırıldı. Birinci grup standart bakım aldı. İkinci gruba standart bakıma ek olarak ücretsiz ilaç verildi. Üçüncü gruba ücretsiz ilaç ve para ödülü olanağı sunuldu. Dördüncü grup ise ilaç ve ödülün yanı sıra gelecekteki sağlık durumunu düşünmeye teşvik eden dijital bir araç kullandı.
Sigarayı bırakma oranı, ücretsiz ilaç verilen grupta yüzde 5,1, ilaçla birlikte para ödülü sunulan grupta yüzde 8,8, dijital aracın da kullanıldığı grupta ise yüzde 7,2 oldu. Ödül sunulan iki grup arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı bulunmadı.
Para ödülü neden işe yarayabilir?
Sigaranın yol açabileceği kanser ve kalp hastalığı gibi sorunların ortaya çıkması yıllar alabilir. Nikotin isteği ve yoksunluk belirtileri ise kişi sigarayı bırakmaya çalıştığında hemen kendini gösterebilir. Para ödülü, sağlık kazanımlarının uzak göründüğü bu dönemde kişiye sigaradan uzak kalmak için yakın ve somut bir teşvik sunuyor.
Araştırmanın başyazarı, Pensilvanya Üniversitesi Perelman Tıp Fakültesinden Joanna Hart, insanların sigarayı bırakmasına yardımcı olacak yeni yöntemlerin sağlıkları ve yaşam kaliteleri üzerinde önemli bir etkisi olabileceğini belirtti.
Cochrane’in 2025’te yayımladığı ve onlarca deneyi kapsayan bilimsel inceleme de maddi teşviklerin sigarayı bırakma olasılığını artırdığı sonucuna vardı. Teşvik alan her 100 kişiden yaklaşık 10’u, teşvik almayan her 100 kişiden ise yaklaşık 7’si en az altı ay boyunca sigaradan uzak kalmayı başardı. İnceleme, ödüllerin etkisinin ödemeler sona erdikten sonra da sürebildiğini gösterdi.
