Anadolu’nun doğusunda yükselen heybetli kalelerin ve gelişmiş su kanallarının mimarı Urartular, bugün Van dediğimiz coğrafyada sadece düşmanla değil, aynı zamanda bölgenin acımasız kış şartlarıyla da büyük bir mücadele veriyordu.
Türkiye, Rusya ve Ermenistan arşivlerinde yer alan arkeolojik bulgular ile özellikle Rus Doğu Bilimleri Enstitüsü kayıtları, M.Ö. 9. yüzyılda Van Gölü havzasının bugünkünden çok daha sert ve uzun süreli kışlara ev sahipliği yaptığını kanıtlıyor.
O dönemde Van Kalesi ve çevresindeki yerleşimlerde kar kalınlığının yer yer metrelerce yüksekliğe ulaştığı ve göl kıyısındaki limanların buz kütleleriyle kaplandığı tarihi veriler ışığında netleşiyor.
Batılı araştırmacıların ve özellikle 19. yüzyıldan itibaren bölgede çalışma yapan Alman arkeologların notları, Urartu toplumunun bu dondurucu kışları atlatmak için devasa kilerler ve tahıl ambarları inşa ettiğini vurguluyor. Urartu yazıtlarında geçen kış hazırlıkları ve hayvanların korunmasıyla ilgili ifadeler, halkın neredeyse yılın altı ayını kar altında geçirdiğini gösteriyor.
Özellikle Ermenistan ve Rusya’daki Erivan arşivlerinde korunan çivi yazılı tabletler, Van ve çevresindeki nehirlerin kış aylarında tamamen donduğunu ve ulaşımın tamamen durduğunu betimleyen çarpıcı detaylar barındırıyor.
Urartuların bu aşırı iklim koşullarına karşı geliştirdiği mimari çözümler ise bugünün dünyasına dahi ders verecek nitelikte. Kalın taş duvarlar ve yer altına inşa edilen yaşam alanları, Tuşpa sakinlerini eksi 30 derecelere kadar düşen soğuktan koruyordu.
Doğu Anadolu’nun bu kadim halkı, kış aylarını sadece hayatta kalma mücadelesi olarak değil, aynı zamanda kapalı mekânlarda üretim ve sanatla geçirdikleri bir dönem olarak kodlamıştı. Avrupa arşivlerindeki iklim modellemeleri, o dönemdeki Van kışlarının bugüne kıyasla çok daha kararlı ve şiddetli bir soğuk döngüsüne sahip olduğunu ortaya koyarak tarihin bu buzdan perdesini aralıyor.
VAN’IN ANTİK BAŞKENTİNDE KIŞIN ANATOMİSİ
Tarih öncesinin görkemli uygarlıklarından Urartu Krallığı, M.Ö. 9. yüzyıldan itibaren Van Gölü çevresinde hüküm sürmüş, güçlü kaleleri, sulama kanalları ve taş yazıtlarıyla tarih sahnesinde yerini almıştır. Başkentleri Tuşpa (günümüz Van’ı) ve çevresi, doğası kadar sert iklimiyle de dönemin yaşam biçimini şekillendirmiştir. (anaansiklopedi)
DOĞU ANADOLU’NUN KARASAL İKLİMİ: KIŞ UZUN VE SERT
Urartu’nun egemen olduğu Doğu Anadolu bölgesi, coğrafi olarak yüksek rakımlı platolar, dağlar ve vadilerle çevrilidir. Bugünkü iklim bilimsel verilere göre bölgede karasal iklim hâkimdir: yazlar kısa ve nispeten ılıman, kışlar ise uzun, soğuk ve kar yağışlıdır. Bu coğrafi gerçek, geçmişte olduğu gibi bugün de geçerli olup, Antik Çağ’da bölgede tarımın düşük rakımlı ovalarla sınırlı kaldığını göstermektedir; yüksek alanlarda tarım neredeyse imkânsızken hayvancılık önemli yaşam alanı olmuştur. (Tarihbilinci)
Buna ek olarak akademik çalışmalar, Doğu Anadolu ve Urartu bölgesinin yüksek rakımı nedeniyle kış koşullarının özellikle geçitlerde ulaşımı ve askeri seferleri zorlaştırdığını belirtir. Dağlık alanlardaki karlı kış koşulları, tarihsel yolların Kasım’dan Mayıs’a kadar zorlukla geçilebilir olmasına neden olmuştur. (Vikipedi)
KAYNAKLARDA KIŞTAN DOLAYI ZORLUKLARA DOLAYLI ATIFLAR
Ne yazık ki, Urartuların kendi yazılı metinlerinde doğrudan “kış koşulları”na dair mevsimsel tanımlamalar (örneğin karlı günler vb.) açık bir şekilde günümüze ulaşmamıştır. Urartu’nun yazıtları çoğunlukla siyasi liderlik, tanrı adları, sulama ve kale inşası gibi konulara odaklanır. Bu yüzden söz konusu kaynaklarda kışın günlük yaşam üzerindeki etkilerine dair doğrudan betimlemeler yoktur. (Vikipedi)
Bununla birlikte, Asur kroniklerinde ve tarihsel coğrafya araştırmalarında, Urartu’nun dağlık yapısının ve sert karasal ikliminin yol ve iletişimi zorlaştırdığına dair dolaylı bilgiler bulunmaktadır. Yolların dağlık geçitlerle kesişmesi ve karlı kış dönemlerinde bu yolların uzun süre kapalı kalması, hem orduların hem de ticaretin seyrini etkilemiştir. (ANCA Western Region)
KIŞ VE TOPLUMSAL HAYAT: TARIM, SU VE BARAJLAR
Urartular’ın sulama ağları, kanallar ve barajlar inşa etmesi, sadece tarımsal verimi artırmakla kalmamış, aynı zamanda zorlu iklim koşullarında su yönetimi ve yiyecek depolama stratejilerinin geliştirilmesine katkı sağlamıştır. Sulama kanalları kış aylarında bile depoladıkları su sayesinde yazın tarımsal üretimin sürekliliğini sağlamıştır. (ercis.gov.tr)
Bu da bize, Urartu yöneticilerinin iklim şartlarını sadece bir engel olarak görmediklerini, aksine bunlarla baş edebilmek için planlı altyapı yatırımlarına yöneldiklerini göstermektedir.
ARKEOLOJİK VE TARİHSEL SÜREKLİLİKTE KIŞIN ROLÜ
Urartu’nun Van merkezli krallığı, bulunduğu coğrafyanın doğal koşullarıyla şekillenmiş bir uygarlıktı. Doğu Anadolu’nun karasal iklimi, başkentin günlük yaşamını, ulaşımını ve üretim biçimlerini derinden etkilemiş; tarihsel kaynaklarda doğrudan olmasa da coğrafi ve sosyo-ekonomik bağlamda kışın etkileri net şekilde hissedilmiştir. Bu bağlamda, Urartu döneminde Van çevresindeki kışlar bugün bile benzer şekilde sert ve uzun olarak tanımlanan yüksek rakım iklimi özelliklerine uygundur. (Tarihbilinci)
