Osmanlı mimarisinin en seçkin örnekleri olan ve doğrudan padişahlar ile aileleri tarafından yaptırılan "Selatin Camileri", Van'ın tarihi dokusunda farklı bir boyutta temsil ediliyor. İstanbul, Edirne ve Bursa gibi payitaht şehirlerinde yoğunlaşan bu yapılar, Van gibi doğu sınır kentlerinde yerini yerel idarecilerin eserlerine bırakıyor.
SELATİN CAMİİ KRİTERLERİ VE VAN GERÇEĞİ
Selatin camileri, genellikle birden fazla minareli olması, hünkar mahfili barındırması ve doğrudan Osmanlı hanedanı tarafından finanse edilmesiyle bilinir. Ancak Van ili ve Erciş, Edremit, Tuşba gibi ilçelerinde yapılan incelemelerde, bu tanıma birebir uyan klasik bir "Selatin Camii" bulunmadığı görülüyor. Şehirdeki görkemli yapılar, hanedan üyeleri yerine dönemin vezirleri ve yerel beylerbeyleri tarafından inşa ettirilmiştir.
VAN'IN EN ÖNEMLİ TARİHİ CAMİLERİ
Van'ın silüetine damga vuran yapılar incelendiğinde, her birinin farklı bir dönem ve banisi (yaptıranı) olduğu ortaya çıkmaktadır:
Van Ulu Cami: Selçuklu ve Ahlatşahlar dönemine ait kadim bir yapıdır.
Hüsrev Paşa Camii: 16. yüzyılda dönemin Osmanlı veziri tarafından yaptırılmıştır.
Kaya Çelebi Camii: Yine Osmanlı döneminin önemli bir valisi/paşası tarafından inşa edilmiştir.
Süleyman Han Camii: Kanuni Sultan Süleyman döneminde tamir görmüş veya adıyla anılmış olsa da klasik selatin mimarisinden farklı bir yapıdır.
BEYLERBEYİ VE PAŞA YAPILARI HÂKİM
Doğu Anadolu'nun bu kadim şehrinde, İstanbul'daki Süleymaniye veya Edirne'deki Selimiye gibi doğrudan sultan eliyle yapılmış bir eserden ziyade, Selçuklu mirası ve Osmanlı'nın yerel beylerbeyleri tarafından inşa edilen "Vezir Camileri" hâkimdir. Modern dönemde Erciş'te inşa edilen "Sultan Selahattin Eyyübi Camii" gibi isimler taşıyan camiler ise mimari ve tarihi statü olarak selatin sınıfında değerlendirilmemektedir.
PADİŞAHLARIN MİRASI SELATİN CAMİLERİ
Osmanlı sultanları tarafından inşa ettirilen selatin camileri, Sultanahmet'ten Süleymaniye'ye kadar kentin siluetini ve kültürel hafızasını asırlardır şekillendirmeye devam ediyor.
İstanbul’un siluetine yön veren selatin camileri, Osmanlı döneminden günümüze uzanan tarihi ve mimari birikimiyle şehrin kültürel hafızasında önemli bir yer tutuyor. Padişahlar ve aileleri tarafından yaptırılan bu yapılar, İslam medeniyetinin en zarif örneklerini teşkil ediyor.
ALTI MİNARELİ İLK ESER: SULTANAHMET
Sultan 1. Ahmet tarafından Mimar Sedefkar Mehmet Ağa'ya yaptırılan Sultanahmet Camisi, altı minaresiyle Osmanlı mimarisinde bir ilki temsil etmektedir. 1617 yılında ibadete açılan bu eşsiz eser, Türk-İslam medeniyetinin en zarif yapıları arasında yer almaktadır.
İSTANBUL'UN MÜCEVHERİ: SÜLEYMANİYE
Mimar Sinan'ın "kalfalık eseri" olarak nitelendirdiği Süleymaniye Camisi, Kanuni Sultan Süleyman tarafından 1550-1557 yılları arasında inşa ettirilmiştir. Cami; medreseleri, kütüphanesi ve hamamıyla Osmanlı şehir anlayışının en bütüncül örneklerinden biridir.
İLK BÜYÜK MERKEZ: FATİH CAMİSİ
Fatih Sultan Mehmet tarafından inşa ettirilen Fatih Camisi, şehrin siluetine Türk İslam medeniyetinin damgasını vuran ilk büyük selatin camisidir. Yapı, kurulduğu günden itibaren yeni bir medeniyet anlayışının ve bilimsel faaliyetlerin merkezi olmuştur.
MİMAR SİNAN'IN İLK BÜYÜK ADIMLARI
Sinan'ın "mimarbaşı" unvanıyla tasarladığı ilk selatin camisi olan Şehzade Camisi, klasik Osmanlı kubbe mimarisinin olgunlaşma sürecini simgeler. Ayrıca Üsküdar'da yer alan Mihrimah Sultan ve Valide-i Atik camileri de Sinan'ın asırlara meydan okuyan zarif estetiğini günümüze taşımaktadır.
ÜSKÜDAR'IN ESTETİK MİRASI VE BAROK ETKİSİ
3. Ahmet'in annesi için yaptırılan Valide-i Cedid Camisi, Lale Devri'nin yenilikçi anlayışını yansıtırken; 18. yüzyılda inşa edilen Ayazma Camisi ise Osmanlı barok üslubunun en önemli temsilcileri arasındadır. Şehrin manevi merkezlerinden Eyüp Sultan Camisi ise, padişahların kılıç kuşanma törenlerine ev sahipliği yapmasıyla tarihi bir öneme sahiptir.
